Γιατί οι Ισλανδοί επιμένουν να λένε «όχι» στην ΕΕ

Για όσους παρακολουθούσαν τους τελευταίους μήνες την εσωτερική πολιτική σκηνή στην Ισλανδία, δεν ήταν έκπληξη το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος. Με μικρή διαφορά 52,8% έναντι 47,2%, οι Ισλανδοί απέρριψαν το Σάββατο (30/8) κατηγορηματικά την επανέναρξη των διαπραγματεύσεων για την ένταξη της χώρας στην ΕΕ.

Το πόσο σημαντικό ήταν το ερώτημα για τους Ισλανδούς αποτυπώθηκε στο ποσοστό της συμμετοχής των ψηφοφόρων: 82,5%. Το αποτέλεσμα χαρακτηρίστηκε ως αποτυχία της κυβέρνησης της χώρας αλλά και ολόκληρης της πολιτικής της ΕΕ. Με δεδομένο το ευρύτερο γεωπολιτικό πλαίσιο και το γεγονός πως η Ισλανδία είναι η μόνη χώρα μέλος του ΝΑΤΟ χωρίς ένοπλες δυνάμεις, πολλοί απόρησαν. Η απάντηση πίσω από τη βούληση του ισλανδικού λαού είναι λιγότερο περίπλοκη απ' ό,τι φαντάζεται κανείς.

«Οι ψαράδες πληρώνονται καλύτερα από τους τραπεζίτες»

Σύμφωνα με δημοσκόπηση που διενεργήθηκε τον Ιούλιο για λογαριασμό της Ισλανδικής Συνομοσπονδίας Επιχειρήσεων, το 91% των εκπροσώπων της βιομηχανίας επεξεργασίας ψαριών δηλώνουν πως αντιτίθενται σε οποιαδήποτε προσέγγιση με την ΕΕ. Η αλιεία συνιστά την ραχοκοκαλιά της οικονομίας στην Ισλανδία. Τα ψάρια και τα θαλασσινά εκπροσωπούν το 40% των εξαγωγών της χώρας. Η Ισλανδία είναι πραγματικός γίγαντας στον τομέα της αλιείας με σχεδόν 1 εκατομμύριο τόνους ψαριών και θαλασσινών να έχουν αλιευθεί το 2024 ή το 1,2% της παγκόσμιας συγκομιδής και υπερδιπλάσια από εκείνη της Γαλλίας.

Ο μπακαλιάρος και η ρέγγα κυριαρχούν στο σύνολο των αλιευμάτων τα οποία εξάγονται σχεδόν στο σύνολό τους. «Ο έλεγχος και η απόλυτη διαχείριση των φυσικών μας πόρων συνιστά κόκκινη γραμμή για μας», διαμήνυε εδώ και πολλούς μήνες πριν από το δημοψήφισμα η Χάιντρουν Μαρτέινσντοτιρ, γενική διευθύντρια της Κεντρικής Ιχθυαγοράς της Ισλανδίας στο Ρέικιαβικ που εκπροσωπεί τις ισχυρότερες εταιρείες αλιείας της χώρας. «Εδώ οι ψαράδες πληρώνονται πολύ καλύτερα από τους τραπεζίτες, ξέρετε», δήλωνε ειρωνικά για να υπογραμμίσει το οικονομικό και θεσμικό βάρος που έχει η αλιεία για τη χώρα.

Ο έλεγχος των θαλάσσιων ζωνών και η ανάπτυξη της αλιευτικής βιομηχανίας ήταν ανέκαθεν ένα αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορίας της Ισλανδίας. Η τεράστια σημασία της αλιείας στο εθνικό αφήγημα ενισχύεται και από τις «ηρωικές» για τους Ισλανδούς μνήμες από τους «πολέμους του μπακαλιάρου» που έφεραν σε αντιπαράθεση τη χώρα με το Ηνωμένο Βασίλειο στο τέλος της δεκαετίας του ΄50 μέχρι το 1976. Ύστερα από χρόνια αψιμαχιών στη θάλασσα μεταξύ ψαράδων, το Ρέικιαβικ κατάφερε τελικά να επιβληθεί στις διαφιλονικούμενες θαλάσσιες ζώνες με την αποφασιστική υποστήριξη των Ηνωμένων Πολιτειών.

Μεγάλα κέρδη, μεγάλος φόβος

Πενήντα χρόνια μετά, η νίκη σε αυτόν τον πόλεμο δεν έχει ξεχαστεί. «Πολλοί Ισλανδοί αναρωτιούνται ποιο είναι το νόημα να έχουν πολεμήσει, να έχουν κάνει τόσες πολλές θυσίες για να κερδίσουν αυτά τα 200 ναυτικά μίλια και να πρέπει να τα παραδώσουν τώρα και να μην κληρονομήσουν στις μελλοντικές γενιές αυτό που μας είχαν κληροδοτήσει οι προηγούμενες», εξηγεί η Μαρτέινσντοτιρ στους δημοσιογράφους της γαλλικής Figaro.

Για όλους αυτούς τους επαγγελματίες της χώρας, η αλιεία πρέπει να παραμείνει στην Ισλανδία και να μην παραδοθεί στις Βρυξέλλες. Για ένα πολύ μεγάλο τμήμα του αλιευτικού κλάδου, η συμμετοχή στην ΕΕ θα ισοδυναμούσε με αποδυνάμωση ενός ιδιαίτερα προσοδοφόρου μοντέλου. Το 2024, ο κλάδος κατέγραφε ένα καθαρό περιθώριο κέρδους 16%. «Αυτό που κάνει την χώρα μας μια εξαιρετική περίπτωση σε ευρωπαϊκή κλίμακα είναι η κερδοφορία της βιομηχανίας μας χωρίς να λαμβάνει ένα σεντ από κρατική χρηματοδότηση», εξηγεί ο πρώην πρωθυπουργός Μπιάρνι Μπενέντικσον.

Με το πέρασμα των χρόνων, το Ρέικιαβικ έχει συγκροτήσει ένα σύστημα ποσοστώσεων το οποίο γενικεύθηκε τη δεκαετία του ΄90 και συνοδεύθηκε από νομοθεσία με αυστηρές ρυθμίσεις για την πρόσβαση του κλάδου σε ξένα κεφάλαια. Μόνο οι εγχώριες εταιρείες έχουν άμεσα δικαιώματα αλιείας ενώ η ξένη συμμετοχή στο κεφάλαιο των εταιρειών αλιείας έχει οριστεί στο ανώτατο όριο του 25%. Ο φόβος του ισλανδικού αλιευτικού κλάδου είναι πως η συμμετοχή στην ΕΕ θα αποκαθηλώσει ολόκληρο αυτόν τον μηχανισμό.

«Είμαστε η ευρωπαϊκή υπερδύναμη στην αλιεία»

Η ισλανδική κυβέρνηση θέλει να πείσει τους αλιείς πως δεν είναι δύσκολο να καταρτιστούν ειδικές ρυθμίσεις. « Όταν συζητάμε για αλιεία, είμαστε υπερδύναμη στην Ευρώπη. Αυτό πρέπει να το λάβει υπ' όψιν της η ΕΕ. Εάν δεν το κάνει, τότε θα είναι πολύ δύσκολο για εμάς να διαπραγματευθούμε», είχε προειδοποιήσει η υπουργός Εξωτερικών της Ισλανδίας Τοργκέρντουρ Κατρίν Γκουναρσντοτίρ σε συνέντευξή της στους Financial Times. Οι υποσχέσεις για ευελιξία στις διαπραγματεύσεις που διεμήνυαν οι Βρυξέλλες λίγο πριν από το δημοψήφισμα, ωστόσο, δεν ήταν πειστικές.

Ο Επίτροπος Αλιείας και Ωκεανών της ΕΕ, Κώστας Καδής είχε αφήσει να εννοηθεί πως θα ληφθούν έκτακτα μέτρα σε μια μελλοντική συνθήκη εισόδου της Ισλανδίας, η υπουργός Εξωτερικών, όμως, δεν συγκινήθηκε: «Η ΕΕ δεν έχει δώσει ποτέ καμία εξαίρεση από τις κοινές πολιτικές της σε καμία από τις συνθήκες για την είσοδο οποιασδήποτε χώρας έως τώρα. Μας φαίνεται μη ρεαλιστική η πιθανότητα να κερδίσουμε ολοκληρωτική εξαίρεση από την κοινή ευρωπαϊκή πολιτική στην αλιεία».

Οι λίγοι μικρομεσαίοι που διαφωνούν

Παρά το γεγονός πως μια πολλή ισχυρή πλειοψηφία στοιχίζεται πίσω από αυτήν την αδιάλλακτη γραμμή, μια μειοψηφία θεωρεί πως μια πιθανή συμμετοχή στο ευρωπαϊκό μπλοκ θα ήταν μια ευκαιρία να ταρακουνηθεί ένα εξαιρετικά κλειστό σύστημα. Περίπου 800 μικρομεσαίοι αλιείς πιστεύουν πως πρέπει να επικρατήσει η λογική αφού καμία από τις χώρες μέλη της ΕΕ δεν μοιράζεται θαλάσσια σύνορα με την Ισλανδία.

Αποκλείουν πως μια πιθανή είσοδος της χώρας τους στην ευρωπαϊκή οικογένεια θα έφερνε αυτόματα ορδές Ευρωπαίων που θα ήθελαν να μοιραστούν τα δικαιώματά τους στην αλιεία. Για εκείνους, το πραγματικό πρόβλημα είναι η συγκέντρωση μιας ολόκληρης βιομηχανίας στα χέρια λίγων μεγιστάνων, των «βασιλιάδων των ποσοστώσεων» που ελέγχουν απόλυτα την αλίευση, την επεξεργασία και την διανομή των αλιευμάτων.

Αυτοί οι λίγοι αλιείς είναι, ωστόσο, αυτοί των οποίων η φωνή δεν πρόκειται να ακουστεί γιατί επικρατούν ακόμη οι πανηγυρισμοί στο Ρέικιαβικ για το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος. Εκείνο που έκλεισε ερμητικά την πόρτα (και την θάλασσά της) στην Ευρωπαϊκή Ένωση.